استرداد یک مقاله توسط یک مجلۀ علمی این پیام روشن را می‌فرستد که اعتبار مقاله زیر سوال رفته است. از آنجا که مقالۀ مسترد شده از مجلۀ چاپی و آنلاین و هرگونه پایگاه مربوطه حذف می‌شود، منطقی است که گمان کنیم سردبیر یا هیئت تحریریۀ مجله کسانی هستند که در این زمینه تصمیم گرفته اند، اما همیشه اینگونه نیست. پیگیری چگونگی استرداد یک مقاله، ممکن است به دست داشتن افراد متفاوتی که در نشریه کار می‌کنند ختم شود؛ ممکن است ویراستاران و یا دستیاران ویراستار با توجه به شکایت­‌های خوانندگانی که مقاله را خوانده‌اند اقدامی کرده باشند. یا سردبیر در پیگیری موارد فراوانی که گزارش شده است، دست به این کار زده باشد. گاه نیز هیئت تحریریه برای جلوگیری از وارد شدن خدشه به اعتبار و شهرت مجله چنین کاری می‌کند.

 

دلایل استرداد

از آنجا که استرداد یک مقاله در پایگاه ثبت می­‌شود، می‌تواند به اعتبار یک محقق و یا مجله در دراز مدت لطمه بزند. به همین سبب، دلایل استرداد باید بسیار شفاف و قابل اثبات باشند؛ به خصوص باید تمایزی میان خطای انسانی و تخلف علمی عمدی قائل شد.

خطای انسانی: خطا در جمع­‌آ‌وری داده و یا دسته‌بندی آنها، تحلیل آماری نامطمئن، و اموری از این قبیل که در داوری مورد تردید نبوده است.

 

تخلف علمی عمدی: ارسال مقاله همزمان برای چندین مجله، مغایرت در اهداف، داده­‌سازی و یا دست‌کاری داده­‌ها، عدم تطابق با قوانین تحقیق و تحریف داده‌ها که شامل دست‌کاری در تصاویر و سرقت علمی می‌شود، از این دست هستند.

وقتی امکان بازتولید نتایج وجود نداشته باشد، پاسخ سردبیر در ابتدا مشخص نیست. ممکن است خطای انسانی باشد که در آن صورت  با تصحیح کار مشکل برطرف می­‌شود. اما اگر تخلف عمدی بوده باشد، مقالۀ مذکور مسترد می‌گردد. از آنجا که هنوز مقالات چاپ شدۀ بسیاری وجود دارند، حتی پس از آنکه نگرانی‌هایی دربارۀ مطالعات تکراری شکست خورده مطرح شد، به نظر می‌رسد سردبیرها ترجیح می‌دهند که چنین مواردی را حمل بر خطای انسانی کنند (و از یک دعوای احتمالی حقوقی اجتناب کنند) تا اینکه مقاله‌ای را مسترد کنند (و خطر یک نزاع حقوقی را در صورت اشتباه انسانی بودن به جان بخرند). شوربختانه درصد استرداد به دلیل تخلف علمی در حالیکه در اصل خطای انسانی بوده، در حال افزایش است؛ پس تردید آشکار سردبیران در کل به نظر می‌رسد مفهوم  اجتناب از درگیری را می‌رساند تا باور به صداقت نویسندگان.

شدت خطا

مجلات به عنوان اولین اقدام به دنبال استرداد نیستند. زیرا این خود به همان میزان که برای نویسنده خجالت‌­آور است، برای مجله نیز مایۀ شرمساری است. اولین گزینه ترجیحا اعمال یک سری اصلاحات است با یادداشتی که در پی آن دربارۀ اشتباهات آورده می‌شود. این در صورتیست که اشتباهات ساده‌­ای (مانند نامها، آدرسها، غلطهای چاپی جا مانده از بررسیها، یا داده‌های جامانده) در کار باشند. اما اگر  هرگونه نشان از تخلف علمی جدی (مانند آنچه در بالا آمده است) یا عدم انطباق که به عمد اتفاق افتاده باشد، در مقاله به چشم بخورد و مجله از آن اطمینان یابد، بلافاصله به استرداد ختم می‌شود.

برخورد با مقالۀ مسترد شده چگونه است؟

هرگاه از مقاله‌ای سلب اعتبار می­‌شود، افراد مختلفی با این قضیه درگیر هستند. از مجله و سردبیر آن گرفته تا نویسنده و موسسه­‌ای که او برای آن کار می­‌کند تا نویسندگان و محققین دیگری که از آن مقاله استفاده می‌­کنند. هر یک از این گروه‌­ها برخورد متفاوتی با این مساله دارند. در ذیل به این مساله اشاره می‌­شود.

برخورد مجله و سردبیر

لکۀ ننگی که سلب اعتبار از یک مقاله متوجه یک مجله می­‌کند، موجب می­‌شود که بسیاری از مجلات در این مورد تجدید نظر کنند. دانشگاه‌­ها و مجلات در انجام روند استرداد بسیار کند عمل می­‌کنند، زیرا روند بررسی تخلف بسیار طولانی و وقت­گیر است. گاهی مجلات پیش از پایان یافتن روند بررسی یادداشتی منتشر می‌­کنند مبنی بر "ابراز نگرانی هیئت تحریریه". همین موضوع خود می­‌تواند مشکلاتی به وجود آورد. اگر نتیجۀ روند بررسی نشان دهد که تخلفی صورت نگرفته است، این موضوع می‌­تواند به اعتبار مجله خدشه وارد آورد. به همین دلیل مجلات اغلب تا نهایی شدن نتایج بررسی، دست به اقدامی نمی‌­زنند.

مجلات مختلف جایگزین‌­هایی برای استرداد یافته‌­اند. گاه با توجه به میزان تخلفی که صورت گرفته ترجیح می‌­دهند تنها مجموعه‌­ای از اصلاحات را انجام دهند و از سلب اعتبار مقاله خودداری کنند. اما بسیاری از سردبیران و دانشمندان به این نکته نقد دارند. زیرا معتقد هستند که در صورت تخلف، فرد متخلف باید بهای کار خود را بپردازد و اگر چنین نشود، کارهایی از این دست ادامه می‌یابند. حال آنکه آنچه جامعۀ علمی به آن نیاز دارد، فضایی عاری از چنین مواردی است.

از سویی برخی دیگر نیز بر این باروند مجازات افرادی که مرتکب چنین تخلفاتی می‌­شوند، وظیفۀ مجلات نیست و باید چنین اقداماتی را به مراجع ذیصلاح سپرد.    

مجله و سردبیر به محض برخورد با چنین مساله‌­ای ابتدا تلاش می­‌کنند از آن اطمینان یابند. هرگاه این امر برایشان مسجل گشت، از طریق مراجع قانونی اقدام کرده و شواهد و مدارک موجود را تحویل داده و درصورت صدور حکم دادگاه از مقاله سلب اعتبار می­‌شود. این مطلب باید به اطلاع نویسنده و سایر محققین برسد. مجله پس از اینکه حکم دادگاه را گرفت، مقاله را از نسخۀ چاپی و پایگاه داده­‌های خود حذف می­‌کند. در برخی از موارد هم دادگاه در پی شکایت مجله، نویسندۀ متخلف را وادار به پرداخت جریمه می‌کند. پس از انجام روند قانونی، مجله با چاپ غلطنامه‌­ای، به موارد تخلف اشاره می‌­کند و تا حد ممکن در این رابطه به شفاف‌­سازی می‌­پردازد. بهتر است که غلطنامه یا یادداشتی که در این رابطه به چاپ می­‌رسد حاوی مطالب دقیق باشد. برخی بر این باورند که مناسب­‌تر آن است که مجله اشاره کند که آیا تمام مطالب مقاله با مشکل روبروست و یا اینکه در طرح تنها بخش­‌هایی از آن تخلف صورت گرفته است. این امر می‌­تواند برای کسانی که پیش‌­تر از آن مقاله استفاده کرده‌­اند، حیاتی باشد. اما باید توجه داشت که بنا بر اطلاعیۀ COPE (کمیتۀ اخلاق در نشر) نمی‌توان تنها بخشی از مقاله را مسترد داشت و باقی آن را معتبر دانست. 

برخورد نویسنده

برخورد نویسندگان می­‌تواند متفاوت باشد. نویسندگانی که سهوا مواردی خلاف واقعیت را در مقالۀ خود ذکر کرده باشند، تلاش خواهند کرد که در همان مراحل اولیه به دفاع از خود بپردازند و با اصلاح موارد موجود در مقاله از بروز مشکلات جلوگیری کنند.

گاه پیش می‌­آید که مجله­‌ای مقاله­‌ای را مسترد می‌­دارد، حال آنکه نویسنده تنها در برخی از محاسبات و یا آزمایش‌­های خود اشتباه کرده است. در وهلۀ اول تصور خواهد شد که برای همیشه به شهرت آن فرد خدشه وارد شده است و آن شخص دیگر هرگز نخواهد توانست مطلبی را به چاپ برساند. اما می‌­تواند چنین نباشد. گاه افراد می‌­توانند با کمی زحمت و چاپ جوابیه و مقاله‌­ای که ایراد موجود در مقالۀ مسترد شده را رفع نموده است، بازگشتی موفقیت‌­آمیز داشته باشند.  

اما در صورت عمدی بودن مشکلات موجود در مقاله، خلافی صورت گرفته و نویسنده بیگمان مسئول است و باید پاسخگو باشد. متاسفانه در بسیاری از موارد نویسندگان مسئول سکوت می­‌کنند و هیچ توضیحی در این زمینه ارائه نمی‌شود.  

برخورد موسسه­‌ای که نویسنده برای آن کار می‌­کند

هنگامی که مقاله و یا مقالات نویسنده‌­ای مسترد می­‌شود، دانشگاه و یا موسسه‌­ای که آن فرد در آن مشغول به خدمت است هم تا حدودی مسئول شناخته می‌­شود. در این گونه مواقع این موسسات در این خصوص تحقیق کرده و با توجه به نتایج تحقیقات خود راهکار مناسب را در پیش می­‌گیرند.

اگر موسسۀ مذکور متقاعد شود که نکات مطرح شده تنها اشتباهاتی غیر عمدی بوده‌­اند و آنچه در مقاله آمده ساختگی نیست، از کارمند خود حمایت می­‌کنند و با دفاع از او در بازگرداندن اعتبارش به او یاری می‌­رسانند. مواردی از این دست را می‌­توان در سایت RW[1] که به گزارش استردادها می‌­پردازد، یافت.

در مواردی که تخلفات فاحش و غیر قابل دفاع باشند، موسسه فرد را تا بررسی کامل، تعلیق می‌­کند و در صورت اثبات اتهامات، او را برکنار کرده و اجازۀ تدریس و فعالیت علمی از فرد سلب می‌­شود.

برخورد محققین دیگر

محققین برای تحقیق دربارۀ موضوع مورد نظر خود همواره به بررسی تحقیقات پیشین می‌­پردازند، تا هم از نتیجۀ مطالعات همکاران خود آگاه شوند و هم محدودۀ کاری خود را مشخص نمایند. برای انجام این کار آنها از مقالات محققین دیگر استفاده می­‌کنند و گاه در مقالۀ خود به مقالات پیشین استناد می­‌کنند و یا حتی تحقیقات خود را بر آن پایه پیش می‌­برند. اگر یک و یا چندین مورد از آن مقالات که به عنوان منبع در مقالۀ این افراد آورده شده‌­اند، مسترد شده باشند، اعتبار مقالۀ مذکور نیز زیر سوال می­‌رود. گاه حتی چنین مواردی می‌­تواند به سلب اعتبار از آن مقاله منجر شود. در مواردی هم شخصی ممکن است به مطالب مقاله­‌ای استناد کند که از اطلاعات مقاله‌­ای مسترد شده استفاده کرده است. هرچند نگارندۀ این مطلب کسی را نیافت که در چنین موردی دچار مشکل شده باشد، اما امکان آن چندان هم دور از تصور نیست.   

برای جلوگیری از چنین مواردی بهتر است که به هنگام انجام مطالعات خود از اعتبار مقالات اطمینان حاصل کنید. برای این کار می‌­توانید به وبلاگی که ایوان اورانسکی و آدام مارکوس (retraction watch) ساخته­‌اند و در آن پیگیر مقالات مسترد شده هستند، مراجعه کنید و اطلاعات خود را در این رابطه به روز کنید.

جلوگیری از استرداد

امروزه مجلات مختلف در پی سیاست­‌گذاری­‌هایی هستند که بتوانند به خوبی مقالاتی از این دست را شناسایی و از آنها سلب اعتبار کنند. کارگروه‌­های مختلف در اقصی نقاط جهان برگزار شده، تحقیقات انجام می‌ی­پذیرند و مقالاتی در اینباره نوشته می‌­شوند. کارگاه‌­های مختلف جنبه­‌های متفاوت این پدیده را برای سردبیران برمی‌­شمارند.

مجلات در پی این هستند که نام خود را تا حد ممکن از چنین مواردی دور نگاه دارند؛ بسیاری از مجلات معتبر ضوابط داوری­های خود را دشوارتر از پیش کرده‌­اند؛ برای مسائل آنها نویسندگان را مجبور می‌­کنند تا هنگام اقدام برلی پذیرش مقاله‌شان، از مراحل بیشتری عبور کنند تا امکان تقلب کاهش یابد و یا تلاش می­‌کنند با به روز کردن مداوم ایمیل­‌های داوران از داوری‌­های ساختگی جلوگیری کنند. در برخی از مجلات نیز گروه‌هایی تشکیل شده‌اند که تنها بر روی بررسی اعتبار مقالات تمرکز می‌کنند. اما تلاش این سازمان‌­ها (هر چه و در هر سطح که باشد) تنها در راستای منافع خودشان است و کاری بنیادین صورت نمی‌دهند.

جلوگیری از استرداد مقالات به معنای متوقف کردن روند آن با داوری سختگیرانه و یا هوشیاری ویراستاران نیست. بلکه بهتر است با آموزش صحیح افراد در دورۀ تحصیل از بروز چنین مسائلی جلوگیری کرد تا افراد حتی به سراغ کارهایی از این قبیل نروند. در اصل باید گفت که پایه‌ریزی اخلاق علمی باید از سنین کم و در سطوح پایین‌­تر صورت گیرد. اگر چنین موارد از جوانی در افراد نهادینه شود، می­‌توانیم امیدوار باشیم که مورادی از این دست دیگر پیش نمی­‌آیند. 



[1] Retraction watch